اختلال های رفتاری در کودکان را بشناسیم

دوران کودکی از مهمترین مراحل زندگی است که در آن شخصیت فرد پایه ریزی شده و شکل می گیرد. اغلب ناسازگاری ها و اختلالات رفتاری در نوجوانی و بزرگسالی، از بی توجهی به مسائل و مشکلات عاطفی-رفتاری دوران کودکی و عدم هدایت صحیح در روند رشد و تکامل ناشی می شود .مبتنی بر پذیرش این واقعیت، اخیراً توجه فزاینده ای به پیشگیری و درمان مشکلات و اختلالات دوران کودکی معطوف شده است.

اختلال های رفتاری کودکان ،اختلال های شایع و نا توان کننده ای هستند که برای معلمان ،خانواده و خود کودکان مشکلات بسیاری را ایجاد می کنند و با بسیاری از معضلات اجتماعی،همراهند. محققان در یافتند که اختلالات رفتاری معمولا نخستین بار در سال های آغازین دوره ی ابتدایی مشاهده می شوند.اختلال های رفتاری بطور چشمگیری بر عملکرد تحصیلی-اجتماعی کودکان، تاثیر منفی می گذارند و احتمال ابتلا به بیماری های روانی در دوره ی بزرگسالی را افزایش می دهند. تا همین اواخر به راحتی فرض می شد که کودکان همان مشکلات بزرگسالان را دارند،اما در سال های اخیر، به طور روز افزون، به مشکلات روان شناختی کودکان نیز توجه شده است. در واقع،شناسایی مواردی که مشکلات بالینی دارند و بررسی نوع،شدت و توزیع مشکلات سلامت روان و اختلالات کودکان ،می تواند به منظور ارزیابی میزان شیوع آشفتگی های روان شناختی، تعیین روند کنونی آنها و تحول فرضیه های سبب شناسی به کار رود.

میزان شیوع اختلالات رفتاری دوران کودکی بین 6 تا 19 درصد برآورد شده است.

از جمله اختلال های رفتاری، اختلال کاستی توجه و بی فعالی، اختلال سلوک و اختلال نافرمانی مقابله ای است. شیوع این اختلال ها در میان دانش آموزان ،از جمله مشکلاتی است که خانواده ها، مدارس و جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد. این اختلال ها نه تنها کودک و خانواده وی رادر زمان حال درگیر می سازد، بلکه آینده ی نا خوشایندی را برای کودکان و اطرافیان آنها در پی دارد.

یکی از اختلالات دوران کودکی و نوجوانی، اختلال نا فرمانی مقابله ای است که افزون بر دو اختلال سلوک و اختلال نقص توجه بیش فعالی ،یکی از علت های مهم مراجعه به کلینیک های سلامت روان محسوب می شود.این اختلال حد اکثر تا اوایل نوجوانی با الگوی رفتاری مکرر منفی گرایانه خصومت و لجبازی در برابر مظاهر قدرت، مشخص می شود و دست کم باید 6 ماه ادامه داشته باشد. بر اساس تعریف متن تجدید نظر شده در چهارمین راهنمای تشخیصی و آماری اختلال روانی ،اختلال نافرمانی مقابله ای، الگوی پایدار منفی کاری، نافرمانی، لجبازی، خصومت و سر کشی در برابر مراجع قدرت است.کودکان مبتلا به این اختلال معمولا با بزرگتر ها جر و بحث می کنند، از کوره در می روند و خشمگین و زود رنج هستند.آنان مکررا و فعالانه در مقابل در خواست های بزرگسالان نافرمانی می کنند و عمدتا باعث ناراحتی دیگران می شوند.و برای اشتباهات و سو رفتار خود دیگران را سرزنش می کنند. معمولا نشانه های این اختلال در تعامل با بزرگسالان و همسالانی بروز می کند که کودک به خوبی با آنها آشناست. اختلال نا فرمانی مقابله ای معمولا بین 8 تا 12 سالگی نمایان می شود و شیوع آن در پسر ها بیشتر از دختر ها می باشد.

کودکان با نشانه های نافرمانی مقابله ای معمولا در مدرسه پیشرفت خوبی ندارند و در روابط بین فردی ضعیف هستند و عمدتا فاقد مهارت های شناختی ،اجتماعی و عاطفی مورد نیاز برای انجام تقاضا های بزرگتران هستند.

.اختلال نافرمانی مقابله ای، اختلالی تدریجی و مزمن است که تقریباً همیشه در روابط بین فردی و عملکرد تحصیلی کودک تداخل می کند. این کودکان اغلب دوست و رفیقی ندارند و روابط انسانی برای آنها رضایت بخش نیست. آنها علیرغم هوش کافی، بدلیل عدم مشارکت و مقاومت در برابر توقعات خارجی و اصرار بر حل مشکلات به کمک دیگران، در مدرسه پیشرفتی ندارند و ممکن است مردود شوند. مشکلات یاد شده موجب کاهش اعتماد به نفس، تحمل کم برای ناکامی، خلق افسرده و حملات کج خلقی می شوند .

در برخی موارد اختلال لجبازی- نافرمانی به اختلال سلوک تبدیل می شوند. در واقع اغلب کودکان مبتلا به اختلال سلوک سابقه لجبازی و نافرمانی دارند. با این حال، همه کودکان مبتلا به اختلال لجبازی و نافرمانی به سمت رفتارهای اخلالگرانه جدی تر که با اختلال سلوک همراه هستند، پیش نمی روند. سیر و پیش آگهی کودکان مبتلا به اختلال بی اعتنایی مقابله ای به متغیرهای بسیار از جمله شدت انتقال، ثبات آن در طول زمان، احتمال وجود اختلالات توام (تشخیص دوگانه نظیر اختلال سلوک، اختلالات یادگیری، اختلالات خلقی و اختلالات مصرف مواد) و میزان سلامت خانواده بستگی دارد.

با توجه به این که اختلال های رفتاری، همه ی جنبه های زندگی فردی و اجتماعی کودکان را تحت تاثیر قرار می دهد، هر گونه تلاشی که در زمینه ی شناسایی و تشخیص،پیگیری ،کنترل و درمان صورت گیرد و بهداشت روانی جامعه را بهبود بخشد ، ارزشمند است.

در طول سالیان متمادی روش های درمانی متنوعی برای مواجه با مشکلات رفتاری شناختی و هیجانی کودکان مبتلا به اختلال نا فرمانی مقابله ای به کار گرفته شده است. در این زمینه ، بخشی از درمان ها در زمینه بر مداخلات فردی و بخشی دیگر بر مداخلات خانوادگی، متمرکز شده اند. به نحوی که بر نامه های آموزوشی والدین برای کمک به مدیریت رفتار فرزندانشان ، روان درمانی فردی برای مدیریت خشم ، خانواده درمانی برای بهبود ارتباط، آموزش مهارت های اجتماعی برای افزایش انعطاف پذیری و تحمل ناکامی در بین همسالان و درمان شناختی –رفتاری برای آموزش حل مساله و کاهش منفی گرایی بوده است .

درمان رفتاری از روش هایی است که برای درمان اختلال بی اعتنایی مقابله ای موثر می باشد.

رفتارگرایان معتقدند که مقابله جویی یک رفتار تقویت شده و آموخته شده است که از طریق آن کودک بر اولیاء قدرت اعمال کنترل می نماید. مثلا با توسل به یک حمله کج خلقی در مقابل یک درخواست نامطلوب کودک والدین را به پس گرفتن درخواست خود وادار می سازد. به علاوه توجه زیاد والدین مثل بحث های طولانی در مورد رفتار نیز ممکن است رفتار را تقویت کند .

شیرین عبداللهی روانشناس بالینی کودک و نوجوان

متخصص در درمان اختلالات رفتاری و هیجانی